Konferencja Fons largus

Sesja V: Gigantium humeris. Historic Libraries: Relevance to Today - Biblioteka dawna dziś

- sesja poświęcona pamięci prof. Philippa Fehla, zmarłego w 2000 r. wykładowcy historii sztuki w University of Illinois at Urbana-Champaign, dyrektora The Cicognara Library Project, ofiarodawcy mikrofiszowej edycji Biblioteki hrabiego Leopolda Cicognary z drukowanymi źródłami do dziejów i teorii sztuki oraz antyku i tradycji antycznej do zbiorów Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie

Julius von Schlosser (1866-1938) we wstępie do opublikowanej w 1924 r. Kunstliteratur, pierwszego syntetycznego przeglądu literatury o sztuce, potwierdził właściwą wiedeńskiej szkole historii sztuki niezwykle wysoką ocenę wartości biblioteki hrabiego Leopoldo Cicognary (1767-1834), od 1824 r. dostępnej jedynie w murach Biblioteki Watykańskiej, a także opracowanego przez Cicognarę katalogu - Catalogo ragionato dei libri d'arte e d'antitichita posseduti dal Conte Cicognara - wydanego w Pizie w 1821 r. (przedrukowanego w Lipsku w 1931 r.). O tym ważnym zbiorze źródeł piśmienniczych do dziejów i teorii sztuki, umożliwiającym również prowadzenie badań nad antykiem i rozwojem tradycji antycznej, Schlosser pisał jak o jednej z najbogatszych, jakie kiedykolwiek istniały. Chwalił doskonałą klasyfikację druków, trzeźwy osąd kolekcjonera, ale nade wszystko z uznaniem podkreślał dogłębną znajomość materii artystycznej i znakomite kompetencje Cicognary, którego imię na trwałe zapisało się w dziejach historii sztuki fundamentalnym dziełem o rzeźbie europejskiej - Storia della Scultura dal suo risorgimento in Italia sino al secolo di Napoleone (1813-1818). Jednak pomimo rekomendacji Schlossera, pomimo dynamicznego rozwoju badań nad piśmiennictwem artystycznym, pomimo uznania katalogu Cicognary za istny skarb kolekcjonerów i badaczy dziejów historiografii artystycznej, druki z kolekcji bibliotecznej Cicognary, gromadzone niegdyś na potrzeby opracowania dziejów rzeźby z okresu od Nicola Pisano aż po czasy Canovy, nadal pozostawały znane jedynie nielicznym.

 Zadania opracowania merytorycznego i udostępnienia ich szerszym kręgom badaczy w postaci edycji mikrofiszowej podjął się prof. Philipp Fehl (1920-2000) z University of Illinois at Urbana-Champaign, uczony zafascynowany bogactwem Fondo Cicognara, biblioteki - jak pisał - gromadzonej po mistrzowsku, z bibliofilskim zacięciem, z podejściem interdyscyplinarnym i bez dyskryminacji autorów, których dzieła mogłyby odbiegać od klasycyzujących teorii i upodobań estetycznych jednego z pierwszych historyków sztuki. Przygotowanie i opracowanie wszystkich druków z liczącej niemal 5 tys. tytułów kolekcji, a następnie utrwalenie ich metodą fotograficzną strona po stronie, stało się możliwe dzięki otwartości, z jaką Biblioteka Watykańska, kierowana ówcześnie, od 1984 do 1997 r. przez jej prefekta o. dr. Leonarda Boyle O.P. (1923-1999), gotowa była udostępnić swoje zasoby na potrzeby świata nauki (w latach 1989-1995 ukazała się podobna edycja innej bezcennej kolekcji - Stampati Palatini). Wysiłki na rzecz opracowania i publikacji Fondo Cicognara, a także tłoczenie mikrofisz w wydawnictwie Chadwyck-Healey wsparła finansowo The Samuel H. Kress Foundation, co pozwoliło w 1988 r. rozpocząć prace w ramach wspólnego projektu Biblioteki Watykańskiej i Biblioteki Uniwersytetu Illinois w Urbana-Champaign, zwanego The Cicognara Library Project, którym kierowali o. Boyle, później Msgr. Raffaele Farina, po powołaniu o. Boyle’a do Kolegium Kardynalskiego, oraz prof. Fehl, wspomagany przez żonę dr Rainę Fehl (1920-2009) oraz nieliczną grupę współpracowników. W efekcie ich wytrwałej pracy wszystkie tomy cennych źródeł ze zbioru Cicognary przechowywane nadal w wydzielonej części Biblioteki Watykańskiej, stały się dostępne w różnych ośrodkach naukowych na całym świecie w postaci zapisu umożliwiającego ogląd oryginalnych stron egzemplarzy bibliotecznych.

Odwołując się do przykładu biblioteki Cicognary, uwydatniając dzieło i postać prof. Fehla, jego zainteresowanie dla źródeł piśmienniczych, przywołując także postać kardynała Boyle i zainicjowane za jego prefektury prace na rzecz szerokiego udostępnienia za pomocą nowych technik i nośników zbiorów Biblioteki Watykańskiej, organizatorzy chcieliby zachęcić uczestników do rozważenia i porównania dawnych i obecnych funkcji kolekcji bibliotecznych o znaczeniu historycznym, szczególnie tych uznawanych za warsztat pracy dawnych uczonych, którzy podobnie jak Cicognara, byli pionierami badań naukowych w reprezentowanych przez siebie dziedzinach. Fakt, że jedne księgozbiory są dziś w pełni zachowane, inne rozproszone i znane jedynie z zapisów inwentarzowych lub katalogowych, nie ma znaczenia, bo przekazy o tych zbiorach bywają przedmiotem analiz i studiów, a biblioteki same - obiektami żmudnych zabiegów rekonstrukcyjnych w ramach różnych projektów badawczych wykorzystujących coraz nowocześniejsze metody archiwizacji i prezentacji zbiorów. Jaką wartość poznawczą mają tego typu prace, zestawienia inwentarzowe, analizy uwag pozostawionych w katalogach przez dawnych właścicieli oraz same rekonstrukcje księgozbiorów gromadzonych niegdyś tyle z pasji kolekcjonerskiej, ile z potrzeby rozwiązania konkretnych zagadnień dokumentacyjnych i badawczych bądź propagowania jakichś idei lub postaw; czego oczekujemy od tych prac lub wydań mikrofiszowych i elektronicznych całych zbiorów, co spodziewamy się uzyskać, czy ich efekty można nadal traktować jako wymowne i wiarygodne świadectwa dawnego czytelnictwa lub zapis myśli, teorii i idei związanych z procesem twórczym?

Krocząc drogami wskazanymi przez Schlossera, sławiąc różnorodność i bogactwo zbioru Cicognary oraz kompetencje kolekcjonera, porównując zestawy tytułów z zasobami księgozbiorów innych postaci współczesnych Cicognarze, jak choćby Antoine’a Quatremère de Quincy (1755-1849) czy Giuseppe Bossiego (1777-1815), czy też Stanisława Kostki Potockiego (1755-1821), warto cofnąć się myślą do genezy tych zbiorów i zadać pytanie, jak powstawały wielkie kolekcje biblioteczne pionierskich badaczy dziejów sztuki i erudytów XVIII w. i pocz. XIX stulecia, ludzi dokonujących wówczas zasadniczego przełomu w myśleniu o dziełach sztuki i architektury, ich dziejach i naturze twórczości artystycznej; warto zanalizować procesy i zjawiska towarzyszące wyodrębnianiu się kanonu literatury niezbędnej wówczas do osiągnięcia znaczącej wiedzy fachowej; przyjrzeć się, w jaki sposób, na jakiej podstawie dokonywano wyboru i zakupu dzieł do tworzonych kolekcji, i w końcu odpowiedzieć na pytanie, czy mimo wspomnianych przemian w poglądach na sztukę i wytwory cywilizacji, mimo istnej eksplozji druków po 1700 r., można wykazać zależności tych księgozbiorów od rozwoju historiografii i bibliologii w poprzednim XVII stuleciu. Jedynie wielowątkowa i odwołująca się do różnych metod analiza tego istotnego i profitującego zjawiska kulturowego, jakim było w XVIII i w początkach XIX w. gromadzenie druków na potrzeby badań naukowych, spełniania zadań edukacyjnych i prowadzenia działalności publicznej, otworzyć może szersze pola wykorzystania zasobów ówczesnych księgozbiorów w badaniach prowadzonych obecnie i podejmowanych w przyszłości. Zainteresowanie źródłami do dziejów i teorii sztuki oraz krytycznymi ich opracowaniami nie słabnie - przykładem choćby znaczenie odwołującej się do dziedzictwa wspominanego tu wielokrotnie Schlossera monachijskiej serii „Fontes. Quellen und Dokumente zur Kunst 1350-1750”, czy inicjatyw takich, jak florencka Fondazione Memofonte, stawiających sobie za cel poddanie opracowaniu i udostępnienie tekstów w postaci zapisów elektronicznych, oraz propagowanie badań nad historiografią artystyczną (Studi di Memofonte). Mając na uwadze przełomowy charakter publikacji mikrofiszowej Fondo Cicognara i kluczową rolę prof. Fehla, pozostaje zadać pytanie, jak dawna literatura o sztuce czy tradycji antycznej, jak księgozbiory historyczne z różnych okresów przechowujące „cegiełki” owego schlosserowskiego pomostu między twórczością wielkich mistrzów i światem kultury, między tym, co u artysty indywidualne, intuicyjne, i tym, co w myśleniu o sztuce zbiorowe, zapewniające porozumienie i komunikację, bywają wykorzystane w praktyce badawczej i dydaktycznej współczesnej humanistyki.

 

 
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Copyright © 2020 Open Source Matters. Wszelkie prawa zastrzeżone.
Joomla! jest wolnym oprogramowaniem dostępnym na licencji GNU GPL.
Joomla free themes, blog website hosting.